David en Batseba

Gemeente van onze Heer Jezus Christus –
Lieve mensen van God.


Vrijdagavond speelde een groep kinderen uit Andijk een kerstmusical in Wognum. Dat doen ze a.s. dinsdag nog twee keer in de Kapel in Andijk.  Die musical heet “Het andere verhaal.” 
De titel duidt erop dat de schrijver verschillende verhalen verbindt.
Nee, dat zeg ik niet goed, want die schrijver hoefde
die verhalen niet meer te verbinden,
want dat had de evangelist
Mattheüs al gedaan.

Ik kan me voorstellen dat u de tweede lezing heeft gemist.
Het leesrooster suggereert Mattheüs 1: 1-17: een geslachtsregister.
Dat is een haast eindeloze opsomming van mannennamen. Allemaal mannen. Mannen die zonen verwekken. De auteur van de musical pikte de laatste regel op:
Ik citeer: Mattan verwekte Jacob… en Jacob verwekte Jozef… de man van Maria.   

De Jozef in het kerstverhaal, is dus een zoon van Jacob. 
In de musical draagt Jozef dan ook niet die eeuwige grauwbruine mantel,
waarin hij altijd weer zijn wat suffige bijrol moet spelen in veel andere kerstpelen
Nee, Jozef draagt de veelkleurige mantel, die hij van zijn aartsvader kreeg.
Deze Jozef is iemand die dromen droomt.
Deze Jozef komt in Egypte terecht.
Heet hij ook Zafnat Paneach?
Redder van de wereld?

Nee, als je daarnaar vraagt,
verwijst hij naar het kind van Maria,
zijn ondertrouwde vrouw, welke zwanger was
zoals Lucas dat opschrijft in het andere verhaal!  
De redder van de wereld is het kind, waarvoor hij de vaderrol speelt.

Mattheüs begint zijn evangelie met een geslachtsregister.
Is de evangelist dan iemand, die familiestambomen uitpluist?
Nee, dit is geen genealogische stamboom, maar een theologische.
De stamboom van Jezus is ons niet gegeven om te bewijzen dat hij in de mannelijke lijn afstamt van koning David. David leefde 1000 jaar eerder.
Gaat uw stamboom terug tot 1013?  Wat moet Mattheüs dan zonder
burgerlijke stand, zonder doopboeken… Nee, het gaat hem niet
om de geneologie. Hij wil ons vertellen wat voor man Jozef is.


Mattheüs vertelt over iemand die de vaderrol mag spelen.
Iemand die het kind mag opvoeden, die hem de
oude verhalen mag vertellen over mensen als 
David, de herderlijke koning uit Bethlehem.  
Jozefs stamboom roept Abraham en Sara
in herinnering, dat wonderlijke stel
dat een heel eigen weg gaat
met de Eeuwige.

Jozef is een tsaddiek, een rechtvaardige.
Hij geeft Jezus het goede voorbeeld,
door zijn manier van leven,
door zijn opvoeding.

Hij speelt de vaderrol. Hij is de mannelijke opvoeder.
Viriliteit en vruchtbaarheid, daar heeft de bijbel niks mee. 
Voor prestaties op het gebied van voortplanting, moet je bij natuurgoden zijn,
vruchtbaarheidscultus, de Baälsdienst, de Nijlgodin,
allerlei soorten, maar allemaal heidendom.

In dat theologische geslachtsregister worden tientallen mannennamen genoemd
Er staan slechts vijf vrouwen in. Wat zeg ik nu? Slechts vijf?
Zie je, daar heb je weer
onze typisch westerse manier van lezen. Als wij het woord “vijf” zien staan…
dan gaan we tellen: 1- Tamar; 2 – Rachab; 3 – Ruth 4 – Bathseba 5 – Maria.

Wie op een meer oosters-joodse manier leest, denkt bij VIJF ogenblikkelijk aan de vijf boeken van Thora. Getallen zijn niet om te tellen; getallen zijn om te vertellen.
Maria maakt het vijftal van Thora vol, Maria vervult de wet.

De eerste vier vrouwen staan in veel kerken centraal op de adventszondagen.
Maria zien we terug op het feest, als Thora wordt vervuld.

De “voormoeders van Jezus” heten de vier vrouwen.
Die aanduiding klopt eigenlijk niet.
Het zijn voormoeders van Jozef.
Die voormoeders van Jozef
zijn vrouwen die zich met hart en ziel,
met lijf en leden inzetten voor het recht
in de geest van Thora. 

De moraalridders onder ons moesten maar proberen hun neiging tot oordelen even uit te stellen. Toegegeven! Het gaat allemaallangs de kaarsrechte lijnen van het burgerfatsoen, maar deze vrouwen raken wel voluit betrokken in het grote verhaal van God en de mensen. Wie zijn ze ook weer…

Tamar
maakt gebruik van een zwak moment van haar schoonvader.
Hij verwekt een kind bij haar. Maar op die manier wordt aan zijn zoon;
haar overleden man; eindelijk recht gedaan. De rechtsregels van Thora hebben hun loop… Juda neemt zijn verantwoordelijkheid! Wat een kanjer, die Tamar!

Rachab woont in de oudste stad op aarde en beoefent daar het oudste beroep van de wereld. Bij Rachab is iedereen, altijd welkom! Haar attitude staat lijnrecht
tegenover de ongastvrije houding van Jericho, met zijn dikke muren en gesloten poorten. Rachab doet het volk recht. Zij werkt voluit mee aan de centrale belofte van Thora: Een veel belovend land voor het godsvolk… en dat voor iemand die we vandaag de dag een Palestijnse zouden noemen… Want zij woonde er al, per slot van rekening! Wat een fantastisch mens eigenlijk, die Rachab!

Ruth,
ook al een buitenlandse, heeft geleerd dat honger onrecht is…
Daar legt ze zich dan ook niet bij neer en maakt gebruik van de regels in Thora – Ze gaat aren lezen.
Ruth weet ook dat je als kinderloze weduwe geen toekomst hebt,
maar ze heeft weet van Thora en legt zich wel neer op de dorsvloer
om Boaz ertoe te verleiden recht te doen aan haar man en zijn moeder.
Wat een dijk van een vrouw… die Ruth!

Maar nu Bathseba.
Past zij wel in dat rijtje?
Gaat dit verhaal wel over haar?
Gaat het niet veel meer over koning David?
 
We leren haar in onze lezing kennen als een wat stille,
naamloze persoon, die het speeltje wordt van een koning
die uit de bocht vliegt. We kennen haar ook uit de eerste hoofdstukken
van het koningenboek. Daar blijkt ze een belangrijke, invloedrijke vrouw te
zijn aan het hof van koning David in Jeruzalem.  

Het zal in de loop van de jaren 80 van de vorige eeuw zijn geweest,
dat we bij de NZV – zeg maar bij Kind op begonnen met adventsprojecten.
Een van de eerste ging ook over de voormoeders van Jozef.
Wij kozen toen voor een ander verhaal bij Bathseba.

Namelijk voor de scène waarin ze – ongevraagd – naar de koning gaat.
Ze doet dat om het recht van haar zoon Salomo te bepleiten
als troonopvolger. God zelf had  haar Salomo uitverkoren
en David had beloofd die verkiezing te effecturen.
Het feit dat ze ongevraagd op de koning afstapt,
getuigt van grote moed. Denk maar aan Esther.
Met die heldinnenmoed past ze bij de
andere drie in het geslachtsregister.
Ze zet zich, net als Tamar, Rachab
 en Ruth, met lijf en leden
in voor het recht
van de ander.

Die levenshouding gaat Jozef voorleven aan de kleine Jezus:
Je met lijf en leden inzetten voor recht en vrede. 
Het is de levenshouding van Jozef de dromer…
de attitude van een Zafnat Paneach,
een redder van de wereld…

Zo Mattheüs vertelt in zijn geslachtsregister op een heel subtiele manier
wie Jezus is: de zoon van een dromer! De zoon van een man met visie!
Het is een droom als van Martin Luther King: I have a dream today!
Bij zo’n dromer mag je denken aan iemand als Nelson Mandela,
die ons opriep ons niet te laten leiden door onze angst,  
maar door onze hoop!

In de musical die ik noemde speelt Jozef,
de zoon van Jacob, de man van Maria, de vaderrol.
In veel kerstverhalen is dat die van een wat suffe, oudere man,
in een oersaaie vaal bruine mantel.
In die musical is de vader ene Jozef ben Jacob,
die een veelkleurige mantel  draagt en toekomstdromen droomt…
Hij zingt …

            Buigen is voor schoven, voor sterren, zon en maan.
Ik sta fier in ’t midden en heb mijn droomjas aan.
Ik droom van echte vrijheid, overal op aard
Dat is waar elke Jozef, helemaal voor gaat!
Als ik dat mag beleven, dank ik God op hoge toon
zo niet dan is ’t aan jullie de mensen van mijn zoon.

Maar de huidige roostermakers hebben 2 Samuël 11 op het rooster gezet
en dat hebben we dan ook braaf gelezen.  
Ik vertel u in mijn woorden wat ik afgelopen week aantrof in een gerenommeerd blad,  dat veel predikanten gebruiken bij de voorbereiding van hun preek.  

”Mattheüs duidt Batseba aan als “de vrouw van Uria.”  Een duidelijker verwijzing naar het gelezen verhaal kun eigenlijk niet hebben. Mattheüs legt er de nadruk op
dat zij “de vrouw van een ander” is.  David komt in de spotlights te staan.
De koning en zijn manier van doen, staan centraal. De vrouw is naamloos

David heeft een hoge positie, letterlijk en figuurlijk. Hij kijkt uit over de daken van Jeruzalem en ontwaart een mooie vrouw, die zich op het dak van haar huis reinigt na haar menstruatie. Ze sluit een periode af en maakt zich gereed voor de intimiteit tijdens haar vruchtbare dagen.
Dat laatste was voor Batseba eigenlijk niet nodig. Haar man is voor langere tijd van huis…die dient immers in het leger van koning David.

De koning laat haar halen en slaapt met haar. Dat lijkt op het eerste gezicht een typisch geval van overspel en machtsmisbruik. David zich laat meevoeren door wat men in het zuiden “de bekoring” noemt.
Maar – als we de wijzen van de Talmoed mogen geloven – overtreedt David geen enkele regel. Die rabbijnen wijzen erop dat ze ook geen van beiden worden beschuldigd van overspel. Hoe kan dat?
Het was gebruikelijk in die tijd dat soldaten die naar het front gingen, hun vrouw
als het ware vrijmaakten, door haar een scheidbrief te geven.
Dus strikt juridisch was Bathseba gescheiden. Zo’n scheidbrief kon bij een behouden terugkeer van de soldaat weer vernietigd worden… maar als hij
onverhoopt niet zou terugkeren, was ze vrij om te doen wat ze wil.
Dan kon ze bijvoorbeeld trouwen met een ander.  

Uria wordt vaak als slachtoffer gezien, maar ook hij speelt een wat dubieuze rol.
Hij wordt teruggeroepen en rapporteert wel aan David, maar noemt Joab, zijn Heer. Dat klinkt toch een beetje raar!
Als de koning Uria naar huis stuurt om de nacht met zijn vrouw door te brengen,
weigert hij. Hij steekt dan een heel verhaal af om zijn houding te motiveren.
Uria slaat zichzelf op de borst als zijnde – een goed soldaat. Ik ga toch niet met mijn vrouw van het leven genieten, als mijn makkers in de strijd zijn… en de ark van God op het slagveld staat.
Dat klinkt wel heldhaftig en vroom,
maar je kunt het ook lezen als felle kritiek op het gedrag van de koning.
Zo van… Jij zit hier lekker in je paleis, maar laat ons daar de kolen uit het vuur slepen en je spant God ook nog eens voor je karretje!
Je kunt het lezen als profetische kritiek op de houding van de koning,
die me deed denken aan Boudewijn de Groot, die ooit protesteerde
tegen de oorlog in Vietnam met het lied:  
Welterusten meneer de president…

Denk maar niet aan al die jonge frontsoldaten
Eenzaam stervend in de verre tropennacht
Laat die bleke pacifistenkliek maar praten
Meneer de president, slaap zacht.

De commentator in dat blad, vindt zelfs dat David goede redenen had om Uria uit de weg te ruimen.  David staat bekend als een rechtvaardige koning en zou Uria normaal gesproken nooit zo hebben behandeld. Maar deze Joab-adept haalt hem het bloed onder de nagels vandaan met zijn kritiek.
Oordeelt u zelf maar!
Of neem doe ook maar niet, wie zijn wij, dat we zouden oordelen?

In vers 27 lezen we echter dat God kwaad is op David.
Niet omdat hij thuis was gebleven. Niet omdat hij seks heeft gehad
maar omdat hij als koning op het persoonlijke vlak volledig de mist ingaat.

Om te beginnen kijkt hij zeer indiscreet naar de badende Bathseba.
Gij zilt niet begeren… Nee, geen smoesjes, hij had de TV
ook op het andere net kunnen zetten…
David ziet de vrouw als een ding,
als een object, een lustobject.

Woorden als “lekker ding”,of “lekker stuk”, zijn minder onschuldig,
dan ze lijken, vooral als er macht in het spel is.
Het respect voor de menselijke waardigheid van de ander verdwijnt als
sneeuw voor de zon als iemand zijn of haar macht misbruikt.
Macht corrumpeert; Davids vermeend eigen belang prevaleert.
David gedraagt zich t.o.v. deze vrouw niet als minnaar maar als een krijgsheer.
Hij brengt iemand in doodsgevaar om zijn eigen belangen te beschermen
Hij dwingt Joab om daaraan mee te werken.
Kortom hij gedraagt zich als een koning
zoals die van de andere volken.
en dat is de Heer een gruwel.

Vorige week, in die fantastische toespraak, noemde president Obama
Nelson Mandela een held, omdat hij zijn fouten durfde toegeven.
Om precies diezelfde reden is David bekend geworden als DE koning van Israël. De profeet Nathan, schenkt hem het inzicht dat hij de mist is ingegaan…
en dan gaat Davis niet ontkennen of er omheen draaien,
nee dan rouwt hij bitter… Zeer bitter.

Het kind van Batseba wordt ziek. Dat machogedrag heeft geen toekomst.
Bathseba gaat door een heel diep dal en dan zien we Davids andere kant  
Wat hij gaat smet Batseba mee door de diepste diepten van het leven. 
Hoe diep dat is, weten alleen de ouders, die ooit een kind verloren.
Dagenlang ligt hij huilend en biddend op de grond…
Maar als het kind sterft… staat hij op!
Dood is niet het laatste woord.
Jezus, zoon van David.

Daar past Batseba in de rij van voormoeders van Jozef.
Ze  laten alle vier zien dat de dood niet het laatste is.
Tamar, gaat door zeer diepe dalen,
maar zorgt ervoor dat ER,
haar man leeft.
Rachab leeft, woont en werkt op het dieptepunt van de wereld: Jericho.
Maar haar huis staat na de catastrofe recht overeind…
Op iemand als Rachab krijgt de dood geen vat.

Ruth legt zich niet neer bij het onrecht van de armoe,
vrouwendiscriminatie en vreemdelingenhaat…   
Ze legt zich wel neer bij de losser van haar overleden man,
zet zich met lijf en leden in en draagt de naam van Kiljon
door de dood heen.

Batseba ziet haar kind sterven en zal later nog eens haar leven
riskeren voor Salomo… Sjalomo, vredekoning.
 Zulke moeders worden genoemd in het
geslachtsregister van Jozef de dromer,
de man die Jezus’ vader mag zijn …

Jozef heeft Jezus verteld over zijn voormoeders;
Jozef ben Jacob, heeft Jezus leren dromen.
Hij heeft hem een visie aangereikt: de
dood heeft niet het laatste woord.
 
Met die droom in hoofd en hart is Jezus zijn gang gegaan,
ook zijn gang door het land van de dood,
maar ten derden dage opgestaan!

Jezus’ manier van leven, was zo helemaal Thora,
zo helemaal Gods woord,dat hij niet alleen zoon van David,
maar ook Zoon van God, wordt genoemd.
zo helemaal Thora – dat men spreekt over Het vlees geworden Woord

Het is vandaag de vierde zondag van advent. Hij komt… Laat het maar kerstfeest worden.
Kom, heer Jezus, kom spoedig.
Amen.