De wijngaard van Naboth

Gemeente van onze Heer Jezus Christus,
Lieve mensen van God.

 

Ik plaats het verhaal over Naboth even op een bijbelse tijdlijn.
Koning Saul stichtte een koninkrijk.
David en Salomo brengen het tot grote bloei.
Na Salomo’s dood valt het in twee stukken uiteen: het Noord- en het Zuidrijk.

We schrijven het jaar 930 voor Christus. Het Noordrijk, hoofdstad Samaria, omvat 10 stammen. Daarom heet het ook wel: Tienstammenrijk of Israël 

Het Zuidrijk is een stuk kleiner. Dat heeft Jeruzalem als hoofdstad.
en wordt bewoond door de stammen van Juda en Benjamin.
Het zuidrijk heette dan ook tweestammenrijk of Juda.

De rivaliteit tussen de beide delen is groot.
De koningen van het Noordrijk richtten twee heiligdommen in,
zodat men niet naar Jeruzalem hoefden te reizen voor de grote feesten.
In die heiligdommen werd “de Eeuwige” verbeeld als een geweldig stierkalf.
Zo’n stierkalf is een vruchtbaarheidssymbool.
Het staat voor jeugd, kracht, potentie, vruchtbaarheid.
Zo’n kalf staat symbool voor alles wat de God van Abraham een gruwel is.   
De eeuwige roept juist op oog te hebben voor weduwen en wezen,
voor mensen zonder nageslacht of anderszins zwak staan in de samenleving.

De verering van de kalveren ontaardt in heidendom.
Binnen de kortste keren lijkt Israëls religie
als twee druppels water die van de andere volken.
Dat kalf kennen ze nog uit Egypte.
Baal is de Kananitische variant van de vruchtbaarheidscultus
die alle religies in de hele regio kenmerkt in die dagen.

Het grote visioen van een vrij volk, dat een veelbelovend land beërft
en uitbouwt tot een staat waar recht en vrede heerst, verdwijnt achter de horizon. Het (on-)recht van de sterkste viert hoogtij.

Het grote visioen van een volk dat omziet naar de armen
wordt verslonden door een yuppen-maatschappij.

Alles wat mooie, jonge, sterk en rijk is, staat volop in de belangstelling.
De  Playboy en the Story liggen op grote stapels in de kiosken.
De sociaal-zwakken zijn de loosers. Ze draven op in de reality-shows.
U weet wel, van die programma’s waar je naar kunt kijken met de gedachte:
God, wat ben ik blij dat ik niet zo dik, verslaafd, oud of chronisch ziek ben…
Het doet me denken aan de farizeeër uit de andere lezing…


Het grote visioen
van een gastvrij en tolerant volk,
dat in vriendschap leeft met andere volken,
dat culturen en religies respecteert
en opkomt voor mensenrechten…
Dat visioen – onherkenbaar geworden.
De enige God die ze aanbidden is: hun eigen gelijk.   

Het grote visioen van de uittocht uit het land
van de angst en de verdrukking – vergeten.
De tien goede raadgevingen die ze kregen onderweg?
N.V.T. vinden de machthebbers. Niet van toepassing. 
De koningen van het Noordrijk maken van hun land een soort Egypte.
Een kleine groep leeft in weelde. De massa verkommert.

In zo’n situatie speelt zich ons verhaal af…
In zo’n samenleving horen we ineens van ene Naboth.
Zijn wijngaard grenst aan het buitenverblijf van koning Achab.
Achab wil uitbreiden.
Hij gaat naar Naboth en zegt: Geef me jouw wijngaard,
want ik wil er een moestuin van maken.
Wat krijgen we nou? Gaat de koning tuinboontjes zaaien?
Worteltjes kweken. Zou hij rondjes gaan telen?

Geef me jouw wijngaard, want ik wil er een moestuin van maken.

Wie de profetenboeken leest, moet zijn of haar hoortoestel afstemmen op Thora.
In de taal van de Schrift is de wijngaard het beeld van veelbelovend land.
Jozua en Kaleb gingen het verkennen en kwamen terug met twee trossen druiven. Weet u nog?

Dat is het grote visioen: werken in je wijngaard en zitten onder je vijgenboom.
Een land waar broeders in vrede samenwonen, Een land waar iedereen tot zijn recht komt waar niemand wordt buitengesloten, waar de vreemdeling welkom is
en armen delen in de rijkdom van de welgestelden.


Tegenoverdat beeld van de wijngaard staat moestuin Egypte.
De vleespotten waren populair, maar in Numeri lezen we ook:  
Wij denken terug aan de vis, die wij in Egypte aten om niet,
aan de komkommers en de meloenen, het look, de uien en het knoflook.
Wijngaard Kanaän en moestuin Egypte.  
Het is Gods grote droom van recht en vrede
tegenover de heidense nachtmerries van angst,
verdrukking en racisme

Gods visioen tegenover de boze dromen van fanatisme en egoisme,
van fascisme, kapitalisme, communisme …
Gods visie verdwijnt naar de achtergrond, waar de -ismen verschijnen.
“Ismen” verheffen één aspect van het leven, tot het allesbepalende aspect.
Bij de een is dat Blut und Boden, bij de ander de partijdiscipline
en bij weer een ander is geld het hoogste goed.
en nog weer anderen zweren bij hun “eigen gelijk.”

Vergis u niet – heidendom is overal, hoe Joods, hoe Christelijk
en hoe Islamitisch de sausjes er ook uitzien, die men er overheen giet.
Deze week hoorde ik een Amerikaanse Christen nog beweren dat het dragen van een
wapen een van God gegeven recht is! Het klinkt zo vroom; maar het is zo intens heidens. Dàt is pas vloeken! Dat is nou:
Gods naam gebruiken voor dingen waar hij niets mee te maken wil hebben.

Geef me jouw wijngaard, want ik wil er een moestuin van maken.

Achab geeft precies aan wat zijn bedoeling is.
Israël  maken tot een land zoals alle andere…
Israël maken tot een land waar die heidensen …ismen volop kans krijgen,
terwijl Thora – het boek dat ten diepste de identiteit van zijn volk bepaalt –
een groot anti-heidens getuigenis is.

Maar wie maalt er nog om de Thora in Samaria? Wie leeft daar nou nog naar?
In Samaria niemand, maar op het platteland, waar Achab zijn buitenverblijf
heeft, dar woont en werkt ene Naboth. Die Naboth is een tsaddiek, een rechtvaardige. Iemand die leeft met Thora.
Hij zegt tegen Achab: “Het zij verre van mij om het erfdeel van mijn vaderen aan u te geven.” Die wijngaard is niet zomaar zijn lapje grond…

Het is het erfdeel van zijn vaderen.
Dat is overigens iets anders dan een erfenis, waarover je kunt ruziën.
Naboth beschouwt die wijngaard niet als zijn bezit.
Die wijngaard is van zijn vader en zijn opa, van zijn kinderen en kleinkinderen,
van zijn broers en zussen en … hij mag hem beheren.

Dat is immers het oude verhaal. Hier komt het grote visioen om de hoek.
De wijngaard als beeld van veelbelovend land.
De aarde waar het leven goed is, omdat we die met elkaar te onderhouden.
Broeder- en zusterland, om er – in vrede – met elkaar te leven.
“Het zij verre van mij om het erfdeel van mijn vaderen aan u te geven”
Naboth, de tsaddiek, vat de hele Thora samen in een zin.

Achab druipt af… De schrijver schrijft met een glimlach.
Met zijn staart tussen zijn benen gaat hij naar huis.
Naboth herinnert de koning aan het grote visioen, aan de identiteit,
de eigenheid, het diepste wezen van Israël.
De identiteit van een uitverkoren volk, die wordt bepaald door Thora,
Gods woorden.

De woorden van Naboth knagen aan zijn geweten.
Hij kent ze wel, maar probeert ze steeds weer te verdringen.
Het zijn woorden die hij wil vergeten. Maar telkens weer duiken ze op.
Meestal door de persoon van de profeet Elia maar vandaag nota bene door
de boerenbuurman van zijn buitenhuis.

Koning Achab ligt op zijn bed… Hij heeft de P in!
“Nee, ik mot niet eten!” schreeuwt hij tegen een lakei
die plichtsgetrouw zijn maaltijd komt serveren.
ERFDEEL… ERFDEEL.. Hij krijgt dat woord maar zijn hoofd niet uit. ERFDEEL…

Zijn vrouw steunt hem bij zijn tegen-Thora-politiek, zijn Anti-JHWH-beleid.
Zij heeft de P in, om die 400 Baälspriesters, die Elia op Karmel over de kling
joeg. Religieuze heethoofd, dat hij daar is!

Izebel komt naar Achab toe: “Sta op en eet!”
Blijkbaar is dat de remedie als iemand het niet meer ziet zitten…
“Sta op en eet!” dat zei ook de engel, toen Elia het niet meer zag zitten
na die slachtpartij op Karmel.
Sta op en eet en ga naar de berg des Heren, sprak Gods boodschapper

Heethoofd Elia reist 40 dagen door de woestijnen van het leven en wordt
uiteindelijk door God ont-moet. God neemt de moet (met een t) van hem weg.
Het stempel, het brandmerk van de geweldenaar wordt verwijderd.
God maakt zich kenbaar als een verkoelend windje.
Ont-moeten…  Het stempel eraf halen.
Elia mag weer profeet zijn!   

Izebel blijkt een engel des doods.
Zij leidt koning Achab niet naar zo’n ont-moeting door God. Integendeel.
Ze organiseert een schijnproces en laat Naboth ombrengen.
Waar ken ik dat van?
Een rechtvaardige die sterft omwille van HET ERFDEEL? 
Waar heb ik toch meer gehoord over zo’n schijnproces,
opgetuigd door machthebbers, die de wijngaard tot een moestuin maakten –  en een bedehuis tot een rovershol.

Als Achab hoort, dat Naboth dood is, kruist Elia zijn pad.
Weer is daar die man, die hem telkens herinnert aan zijn eigenlijke taak.
Weer is daar die profeet. Hij noemt hen “zijn vijand.”

De levensprogramma’s van die twee – vervat in hun namen – staan diametraal
tegenover elkaar. Achab tegenover Elia.
Achab betekent: zoals mijn vader… en vader Omri deed veel, dat kwaad is in de
ogen des Heren. Elia betekent: Mijn God is JHWH.
Nu begrijpt u die begroeting: “ Ben je daar weer, mijn vijand?”
Elia zegt Achab nog een keer waar het op staat:

Door jouw beleid, Achab, gaat het visioen eraan!
Als jij zo doorgaat, is het gedaan met de humaniteit in dit land.
Waar op jouw manier geregeerd wordt verdampt de menselijkheid.
Dan kunnen we dat veelbelovend land wel op onze buik schrijven.
Aju paraplu! Elia verdwijnt. Maar God komt hem achterna.  
Heb je Achab gezien, Elia –
Hij heeft zich voor mij neergebogen, Elia.  
Hij toont berouw, Elia
Zou die koning iets gebeden hebben als…
Heer, wees mij arme zondaar genadig?
zoals die tollenaar uit Lucas?

Of Elia daar blij mee is? Staat er niet bij.
Hoe het verder gaat? Staat er niet bij, maar een ding is duidelijk,
Het zaad dat Naboth heeft gezaaid, draagt vrucht.
Het verhaal gaat, dat er zo’n rechtvaardige opstaat uit de dood.
Het verhaal gaat, dat er op grond van die opstanding overal ter wereld
geloofsgemeenschappen zijn ontstaan, gemeenten, parochies.
Gemeenschapen van opstandige mensen,
die hun erfdeel niet laten omvormen tot een moestuin.

De dood van Naboth, de rechtvaardige, was niet zinloos.
De dood en opstanding van Jezus Messias
geven tot op vandaag zin aan het leven van miljoenen.
Het verhaal van Naboth wil ook u en mij inspireren: Sta op! Eet!, en weersta
elke machthebber, die van Gods wijngaard een moestuin willen maken.  

Er is de dromers, de mensen die leven met het visioen,
geen gemakkelijke weg beloofd, maar wel een behouden aankomst.
Je kunt ze in een Russische gevangenis zetten –
of ze een taliban-kogel door hun hoofd schieten –
je kunt ze gevangen zetten op Robbeneiland;
vermoorden zoals Martin Luther King en Oscar Romero
maar wat er ook gebeurt: die droom wordt werkelijkheid!

De wereld  als Gods wijngaard.
Dat visioen wordt waar.
Of wij dat meemaken?
Soms… even.
Dat het zo mag zijn…

AMEN